kanada parlaménti: «kanadaning uyghur irqiy qirghichiliqini tosush mejburiyiti bar»

muxbirimiz erkin
2021-03-16
kanada parlaménti xitayning uyghurlargha qaratqan zulumlirini «irqiy qirghinchiliq» dep békitti. 2021-yili 22-féwral.

kanada parlaméntining tashqi ishlar we xelqara tereqqiyat komitéti bilen kishilik hoquq töwen komitéti 12-mart doklat élan qilip, xitayning uyghurlargha tutqan muamilisining néme üchün «irqiy qirghinchiliq» we «insaniyetke qarshi jinayet» ikenlikige chüshenche bergen. doklatta, kanada hökümitiningmu xitayning uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikini «irqiy qirghinchiliq» dep étirap qilishi telep qilinip, uyghurlar duch kelgen «irqiy qirghinchiliqi» ni tosush, jawabkarlarni jazalash, ziyankeshlikke uchrighuchilarni qoghdash kanadaning b d t irqiy qirghinchiliq ehdinamisidiki mejburiyiti ikenlikini bildürgen.

doklatta, kanada hökümitige xelqaraliq hemkarliq qurup, jaza lagérlirini taqash, tutqunlarni qoyup bérish, uyghur mejburiy emgek mehsulatlirini cheklesh, uyghur rayonida musteqil tekshürüsh élip bérishni qolgha keltürüsh, xitayni kishilik hoquqqa xilap uchur we téxnika bilen teminleshning aldini élish, xitayning kanadadiki uyghurlargha qaratqan parakendichilikini tekshürüsh, tehdit astidiki uyghur we bashqa türkiy musulmanlirini kanadagha qobul qilishni tézlitish qatarliq 15 xil tewsiye bérilgen.

kanada parlamént ezasi samer zuberining bildürüshiche, kanada hökümiti konkrét tedbirlirining biri süpitide xitay teminat zenjirining her bir halqisigha diqqet qilishi, uyghur mejburiy emgek mehsulatlirining kanada bazirigha kirishini cheklishi kérek iken. u mundaq deydu: “biz teminat zenjirining her bir halqisigha diqqet qilishimiz lazim. eger paxta mejburiy emgek mewjut bolghan rayondin kelgen bolsa, bizning bu paxtini import qilishimizgha we uningda ishlepchiqirilghan kiyim-kéchekni kiyishimizge bolmaydu. men hökümetning mushundaq qilishini ümid qilimen».

samer zuberi kanada parlaméntining «uyghur irqiy qirghinchiliq» qararini qollighan hakimiyet béshidiki libéral parlamént ezalirining biri. uning yéqinda ötküzülgen bir qétimliq téléfon ziyaritimizde körsitishiche, eger xitay irqiy qirghinchiliqni toxtatmisa, kanada yene béyjing qishliq olimpikini bashqa döletke yötkeshni telep qilishi kérek iken.

u mundaq deydu: «eger rayonda sadir boluwatqan irqiy qirghinchiliq toxtimisa, olimpik musabiqisi yötkilishi kérek. xitay hökümiti üchün shu xil tallash yoli bar, lagérlarni pütünley taqap, mejburiy tughmas qilish, aililerni parchilash bashqa qebih qilmishlarni toxtitish. eger u bu yolni tallisa bizning naraziliqimz bolmaydu. eger u bu yolni tallimisa, biz olimpik komitétimizning musabiqini bashqa yerge yötkeshni telep qilishini qarar qilduq».

bu doklat ötken yili yazda ötküzülgen xelqara kishilik hoquq töwen komitétidiki guwahliqlargha asasen teyyarlanghan bolup, esli bu doklat ötken yili 8-ayda teyyar bolghan bolsimu, biraq her xil sewebler tüpeyli emdi élan qilindi. 51 betlik doklat 3 bölekke bölüngen bolup, 1-bölikide uyghurlarning tarixi, 2-bölikide xitayning lagér, mejburiy emgek, tughmas qilish, basqunchiliq, aililerni parchilashni öz ichige alghan basturush méxanizmi, 3-bölikide xelqaraning rayondiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush jehettiki mejburiyiti sherhlengen.

kishilik hoquq paaliyetchilirining körsitishiche, bu doklatning perqliq nuqtisi uningda xitayning gherizining «irqiy qirghinchiliq» ikenliki éniq sherhlengen. kanadadiki kishilik hoquq paaliyetchisi memet toxti 16-mart ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: «herqandaq bir jinayetning irqiy qirghinchiliq yaki insaniyetke qarshi jinayet qatarigha kirish üchün 1948-yilidiki jenwe ehdinamisi boyiche döletning gherizi ispatlinishi kérek. andin bu gherezni ishqa ashurush üchün qollanghan wasitiler tizilishi kérek. bu doklat niyetni resmiy mueyyenleshtürgen».

doklatning 1-bölikide yene bir nuqta, yerlik xelqlerning tilidiki «sherqiy türkistan» dégen bu rayonni xitayning 1884-yili ishghal qiliwélip, özige qoshuwalghanliqi, uni 1949-yili sowét ittipaqining yardimide xitay kompartiyesi we xelq azadliq armiyesi ötküziwalghanliqining ilgiri sürülüshidur. memet toxti ependi, tunji qétim bir gherb parlaméntining «sherqiy türkistan» ni resmiy ishghal qilinghan zémin, dep körsetkenlikini bildürdi.

bu doklatta tunji qétim uyghurlarning xitay aptonom sistémisidiki orni we uyghurlar bilen xitay hökümiti otturisidiki toqunushning xaraktérige baha bérilgen. doklatta, shinjangning 1955-yili aptonom rayongha aylanghan bolsimu, biraq uyghurlarni basturush, yalghuzlashturush, xitaylargha assimilyatsiye qilishning dawamlashqanliqi, hetta bügünki kündimu bezilerning «yéngi zémin», «yéngi chégra» dégen menidiki shinjangni boysundurush herikiti, dep chüshinidighanliqi, uyghurlarning bu rayondiki tarixiy mewjutluqigha sel qaraydighanliqi tekitlengen.

doklatta, xitay hökümiti bashqiche chüshendürsimu, biraq «aptonom» dégen bu sözning xata sherhlengenliki, mutexessislerning bu rayon «aptonom» déyilsimu, emma uning peqet qeghez yüzidiki quruq ataq ikenlikini bildürgenliki, uyghurlarning xitay hökümiti bilen bolghan toqunushlarda «özining kimlikini qoghdap qélish, adaletsizlikke diqqet qozghash üchün xitay hökümitige ammiwi itaetsizlik yaki zorawanliq arqiliq qarshi turghanliqi, xitay hökümitining buninggha qoralliq jawab bérip kelgenliki bildürülgen.

doklatta tekitlinishiche, xitay hökümitining yéqinqi bir qanche yil mabeynide élip barghan assimilyatsiye, basturush we nopusni kontrol qilishtek pewquladde heriketlirini noqul uyghur milletchiliki we térrorluq tehditi bilen chüshendürüp bolghini bolmaydiken.