sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken uyghur aililirining qabahetlik kechürmishliri

19-mart xelqara kechürüm teshkilati «sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken uyghur aililirining qabahetlik kechürmishliri» namliq muhim doklat élan qildi.

 amnesty.org

19-mart xelqara kechürüm teshkilati xitay hökümitining zulumi seweblik bilen parchilanghan uyghur aililiri jümlidin chetellerdiki ata-aniliri bilen uchrishalmay, tirik yétimlargha aylanduruluwatqan minglighan uyghur balilirining pajiesi heqqide muhim doklat élan qildi.

xelqara kechürüm teshkilati doklatigha «sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken uyghur aililirining qabahetlik kechürmishliri» dep mawzu qoyghan. uningda bildürülüshiche, xitay dairilirining nahayiti keng kölemde qattiq qolluq bilen élip bériwatqan tutqun qilish herikiti we sistémiliq zulumliri qatarliq sewebler chetellerdiki uyghur ata-anilirini xitaygha qaytip, balilirini béqish imkaniyetliridin mehrum qilghan bolsa, yene bir yaqtin bu balilarni ata – aniliri turuwatqan döletlerge bérip ular bilen jem bolush imkaniyetliridinmu mehrum qilghan.

xelqara kechürüm teshkilati bu doklatni teyyarlash üchün awstraliye, kanada, italiye, gollandiye we türkiyede yashaydighan baliliridin ayrilip qalghan alte neper ata-ana bilen tepsiliy söhbet élip barghan. dunyaning oxshimighan jaylirida yashawatqan we perqliq sewebler bilen chetellerge chiqqan bu uyghur ata – anilirining hemmisi aqiwette baliliridin ayrilip qélish, ularning iz –dérikini bilmeslik we hetta ularning hayat – tiriklikidinmu xewiri bolmasliktek qismetlerge duchar bolghan. kechürüm teshkilati doklatida bu 6 aile bergen guwahliqlarning uyghur aililer duchar bolghan qismetlerning intayin az bir qismighila wekillik qilidighanliqini eskertken.

xelqara kechürüm teshkilatining doklat heqqidiki bayanatida mezkur organning xitay ishliri tetqiqatchisi alkan akad mundaq dégen: «xitayning shinjangdiki rehimsizlerche keng kölemlik tutqun herikiti juda qilinghan uyghur aililirini intayin qéyin ehwalgha qoydi: balilarning xitaydin ayrilishigha yol qoyulmaydu, emma ata-aniliri öyige qaytip ularning halidin xewer almaqchi bolsa ziyankeshlikke we xalighanche tutqun qilishqa uchraydu. biz paranglashqan ata-anilarning kishini échinduridighan guwahliq sözi peqet uyghur aililiri duchar bolghan azab-oqubetning az bir qismi. xitay hökümiti shinjangdiki bu rehimsizlerche siyasitini axirlashturup, bu aililerning baldurraq jem bolushigha kapaletlik qilishi kérek».

xelqara kechürüm teshkilatining bu doklati dangliq téléwiziye qanili CNN téléwiziyeside birla waqitta élan qilinip zor inkas qozghidi.

amérikadiki uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim xelqara kechürüm teshkilatining uyghur aililiri uchrawatqan bu pajiening kölimi we derijisini yorutup bérishte intayin zor ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi we «bu del waqtida élan qilinghan intayin muhim bir doklat boldi» dédi.

kechürüm teshkilatining doklatida guwahliq bergen aililerning biri nöwette italiyede yashawatqan we kéche – kündüz yurti qeshqerde qalghan 4 perzentining yolini közlewatqan méhriban qadir we ablikim memtiminning hékayesi idi. ular 2016-yili saqchilarning parakendichilikige uchrighandin kéyin italiyege qéchip ketken we pasportidin waz kéchishke mejbur bolghan. ularning 12 yashtin 16 yashqiche bolghan töt balisi 2019-yili wizisini élip ata – anisi bilen jem bolush arzusi bilen shunche xéyim – xeterge qarimay qeshqerdin shangxeydiki italiye konsulxanisigha yalghuz barghan bolsimu biraq ularning arzusi sulargha chilashqan. ular saqchilar teripidin qolgha élinip, yétim balilar we yataqliq mektepke qayturulghan.

yene bir guwahliq bergüchi bolsa türkiyediki ömer bilen meryem farux. ular 2016-yilining axirida türkiyege kelgendin béri qaytalmay, bowa – momisigha qoyup qoyghan besh we alte yashliq ikki kichik balisidin pütünley xewersiz qalghan.

ömer xelqara kechürüm teshkilatigha «biz qizlirimizning awazini anglap baqmighili 1594 kün boldi, ayalim ikkimiz kéchidila yighlaymiz, qayghumizni biz bilen bille bu yerdiki bashqa balilirimizdin yoshurushqa tirishimiz».

kechürüm teshkilati tetqiqatchisi alkan akad bayanatta mundaq dégen: «bu aililerning béshigha kelgen bu pajie emeliyette xitayning› térrorluqqa qarshi turush‹namida uyghur we bashqa musulman milletlerni kontrol qilish we ularning méngisini yuyush herikitining zalim, insan qélipidin chiqqanliqini ashkarilap bermekte. xitay hökümiti barliq musulman az sanliqlarning erkin halda chégradin chiqish we döletke qaytish hoquqini chekleydighan tedbirlerni axirlashturushi kérek. u choqum barliq qayta terbiyelesh lagérlirini taqap, mehbuslarni shertsiz halda derhal qoyup bérishi kérek».

zubeyre xanimmu uyghur aililiri, uyghur baliliri duchar boluwatqan bu pajiening intayin éghirliqini bildürdi. u buning xitayning uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqining bir parchisi ikenlikini tekitlidi we dunya jamaetchilikini we birleshken döletler teshkilati qatarliq xelqaraliq organlarni bunche küchlük pakitlar aldida qarap turmasliqqa, bu pajiege qarshi emeliy heriketke ötüshke chaqirdi.

xelqara kechürüm teshkilati doklatida töwendikilerni dégen:

«xitayning nöwette shinjangda élip bériliwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliki we basturush siyasetlirige xatime bérip, ular üstige alghan kishilik hoquqni himaye qilish, jümlidin xelqara qanundiki balilarning hoquqini qoghdash mejburiyetlirini emelge ashurushining yuqiri pellisi yétip keldi. xitay hökümiti 1992-yili ‹balilar hoquqi ehdinamisi› ni testiqlighan. ehdinamining 9-we 10-maddilirigha asasen, xitay hökümiti choqum balilarni öz iradisige xilap halda ata-anisidin ayriwetmesliki we balilarning menpeetini hemishe eng muhim orungha qoyup muamile qilishni kapaletke ige qilishi kérek.»

ular doklatining axirqi qismida xitay hökümitidin ata – aniliri chetellerde qalghan uyghur balilirining ata – anisi bilen jem bolushigha yol qoyush, uyghurlarning chetelge chiqish we yaki yurtlirigha qaytishigha qoyulghan cheklimini bikar qilish, b d t kishilik hoquq mutexessislirining, musteqil tetqiqatchilarning we ژurnalistlarning rayonni toluq we cheklimisiz halda ziyaret qilishigha, musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoyush, lagérlarni taqash, chetellerdiki uyghurlarning yurtliridiki yéqinliri bilen xalighanche alaqe qilishigha yol qoyush dégenlerni telep qilghan.

ular mundaq dégen: «xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining balilar hoquqi ehdinamisi we bashqa kishilik hoquq mejburiyetlirige emel qilip, uyghur balilirini ata-anisi yaki hamiyliq qilghuchiliridin mejburiy ayriwétish heriketlirini toxtitishi kérek. bu mesilige nahayiti jiddiy muamile qilinishi, ata-anisi yaki hamiyliq qilghuchisining ruxsitisiz dölet qarmiqidiki organlarda tutup turuluwatqan barliq balilar qoyup bérilishi kérek»

xelqara kechürüm teshkilati yene chetel hökümetlirigimu xitab qilip, ulardin uyghurlarning panahliq tilesh iltimaslirining adil we ünümlük halda élip bérilishigha kapaletlik qilishni, ularning köchmenlik salahiyetlirining qandaq bolushidin qetiy nezer, öz döletliride yashishigha yol qoyulushi, hem ularning balilirining iz-dérikini qilishi, muwapiq bolghan yardem we meslihetlerni bérishi kéreklikini eskertken.

CNN téléwiziyesining muxbirliri xelqara kechürüm teshkilatining doklatidiki uchurlar boyiche, awstraliyede yashaydighan mamutjanning qeshqerde qalghan ikki balisi we ayalining iz – dérikini qilip qeshqerge barghan we uning balilirini tépip sözleshken. bu uchrishishqa ait sin körünüshler kéler hepte CNN téléwiziyeside élan qilinidiken.

hörmetlik radio anglighuchilar, siler yuqirida xelqara kechürüm teshkilatining doklati heqqidiki tepsiliy xewerni anglidinglar.

doklatning toluq mezmunini töwendiki ulinishtin köreleysiler.

Hearts and Lives Broken: The Nightmare of Uyghur Families Separated by Repression

uyghurche PDF nusxisining ulinishi: «sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken uyghur aililirining qabahetlik kechürmishliri»

 

 

 

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/uyghur-aililirining-kechurmishi-03222021113545.html